مجرّده در اصل آفرينش با آنها است كه وجود آنها ابداعى است و جواهر ابداعى عالم ، تدريجى الحصول و متحرك الوجود نيستند امّا جوهر نفس ، تدريجى و متجدّد و متحرك الوجود است ، به هرقدمى كه در علم و دانش به فطرت و اكتساب بر مىدارد مرتبه‌اى از وجود او انشاء شود تا آنكه به مقام عقل بالفعل و عقل فعّال رسد و به عالم جواهر قدسى در قوس صعود با حركت جوهرى وصول يابد و آنجا خود جوهر عقلى شود . خلاصه اين حكيم بين عاقل كه جوهر نفس است با معقول كه صور مدركه است اتّحاد قائل است ، و بنابر قول به اتّحاد عاقل و معقول صور ذهنيّه عارض بر نفس نيست تا كيف نفسانى و عرض باشد بلكه عين جوهر نفس است . » - پايان . اين مقالهء سودمند جناب استاد الهى ( قدس سره ) را از بحث وجود ذهنى كتاب « حكمت الهى » كه از مؤلّفات او است نقل كرده‌ايم . بيان : آنكه فرمود : « گويى صور علمى و دانش و فكرت و هوش خشت و گل عمارت جان انسانى است » گويا در اين گفتار ناظر به كلام صدر المتألّهين است كه فرمود : « ان أعمال بنى آدم هى موادّ أغذيتهم الّتى بها نشو نفوسهم و أبدانهم الأخرويّة ، فكلّما كانت أعمالهم أتم اعتدالا و أكثر نضجا من جهة الرياضات الدنيويّة و المتاعب البدنيّة فى سبيل اللّه كانت أغذيتهم و فواكههم و أشربتهم النفسانيّة الاخرويّة أوفق و أتم صلوحا و أشدّ تقوية للحياة الباقية » . « 1 »

--> ( 1 ) - « عين اليقين » فيض ص 297 ، طبع رحلى .